60 lat temu kultowe science fiction zmieniło się na zawsze. To była wyjątkowa produkcja

25 czerwca minęło 60 lat od premiery odcinka, który po cichu zmienił przyszłość Doktora Who. Nie chodziło o Daleków, choć to właśnie oni błyskawicznie zapewnili serialowi ogromną rozpoznawalność i doprowadzili do zjawiska nazywanego Dalekmanią. Nie chodziło też o regenerację, czyli pomysł, który pozwolił produkcji wielokrotnie wymieniać głównego aktora i odnawiać własną formułę. Klucz do długowieczności Doktora Who krył się gdzie indziej, w opowieści, bez której trudno dziś wyobrazić sobie ten serial.

Doktor Who – odcinek The War Machine na zawsze zmienił tę serię

Doktor Who od początku miał ogromną przewagę nad wieloma innymi produkcjami science fiction. TARDIS pozwalała bohaterom podróżować właściwie wszędzie, zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Scenarzyści mogli więc przenosić akcję do dalekiej przyszłości, prehistorii, na obce planety albo w realia historyczne. Z czasem do tej mieszanki dochodziły elementy horroru, thrillera, kina akcji i klasycznej przygody. Przez pierwsze lata brakowało jednak jednego rozwiązania, które później stało się jednym z fundamentów całego formatu.

Tym przełomem było „The War Machines”, finałowa historia trzeciego sezonu klasycznego Doktora Who. To właśnie tam Doktor, grany jeszcze przez Williama Hartnella, trafił do współczesnego Londynu i po raz pierwszy musiał rozwiązać bezpośredni konflikt. Wcześniej powrót do teraźniejszości był dla serialu problematyczny, ponieważ pierwsi towarzysze Doktora nie byli ochotnikami, lecz osobami uwięzionymi w TARDIS, które chciały wrócić do domu. Gdyby statek faktycznie zawiózł ich do właściwego miejsca i czasu, oznaczałoby to konieczność poważnych zmian w obsadzie.

„The War Machines” pokazało coś innego. Doktor nie uciekł w odległe galaktyki ani w zamierzchłą przeszłość, lecz stanął naprzeciw zagrożenia w centrum znanego widzom świata. Przeciwnikiem nie byli kosmici, ale zbuntowana sztuczna inteligencja WOTAN, kontrolująca tytułowe maszyny wojenne. Dziś ten motyw brzmi zaskakująco aktualnie, szczególnie w czasach dynamicznego rozwoju AI, autonomicznych systemów i dronów. W 1966 roku działał jednak przede wszystkim jako świeży sposób na połączenie fantastyki z codziennością.

Istotne było również tło. Akcja historii została osadzona między innymi przy londyńskiej wieży radiowej, która dopiero co stała się jednym z nowoczesnych symboli miasta. Dzięki temu zagrożenie nie wyglądało jak odległa fantazja. Sprawiało wrażenie, jakby mogło pojawić się za rogiem, na ulicy, którą widzowie dobrze znali. To właśnie wtedy Doktor Who odkrył, że potwory nie muszą czaić się wyłącznie na obcych planetach. Mogą wkroczyć do świata doskonale znanemu odbiorcy.

Znaczenie „The War Machines” widać szczególnie wtedy, gdy spojrzymy na późniejsze dekady. Patrick Troughton jako Drugi Doktor coraz częściej wchodził w relacje z wojskową organizacją UNIT, a Trzeci Doktor, grany przez Jona Pertwee, został wręcz zesłany na Ziemię. Ten zabieg sprawił, że serial na dłużej związał się z historiami o inwazjach, eksperymentach i katastrofach rozgrywających się w pozornie zwyczajnej rzeczywistości.

Gdy Doktor Who wrócił w 2005 roku, twórcy ponownie sięgnęli po ten sprawdzony schemat. Start nowej ery serialu oparto na współczesnym zagrożeniu, które miało przemówić do widzów natychmiast i bez dodatkowego dystansu. Manekiny sklepowe ożywały na ulicach, Slitheen przejmowali Downing Street, a elektrownia w Cardiff okazywała się powiązana ze szczeliną w czasie i przestrzeni. Dzięki temu odbiorca mógł łatwo wyobrazić sobie, że TARDIS naprawdę mogłaby pojawić się w jego świecie.

Ten kierunek pozwolił też naturalnie przywracać klasyczne elementy marki. Do gry wrócili dawni sojusznicy Doktora, w tym UNIT, a także postacie znane z wcześniejszych epok, takie jak Sarah Jane Smith, grana przez Elizabeth Sladen. Nowy Doktor Who budowało własną tożsamość, ale jednocześnie rozwijało pomysł, który narodził się sześć dekad wcześniej.

„The War Machines” zapisało się w historii również dzięki obrazowi Pierwszego Doktora, który nie ucieka przed maszyną, lecz staje naprzeciw niej, gdy inni chronią się przed niebezpieczeństwem. W kolejnych latach ten gest powracał w różnych wariantach. Doktor coraz częściej był pokazywany jako obrońca Ziemi, ktoś gotów rzucić wyzwanie siłom, które przerastają zwykłych ludzi.

Echo tej sceny można odnaleźć nawet w „The Eleventh Hour”, pierwszym pełnym odcinku Matta Smitha jako Jedenastego Doktora. Konfrontacja z Atraxi działa na znacznie większą skalę, ale opiera się na podobnym fundamencie. Doktor występuje jako strażnik planety, świadomy własnej legendy i historii swoich poprzednich wcieleń. To moment efektowny, lecz zakorzeniony w tradycji, która zaczęła się jeszcze za czasów Williama Hartnella.

Dziś, gdy przyszłość Doktora Who ponownie budzi pytania, między innymi po zaskakującym cliffhangerze z powrotem Billie Piper i w oczekiwaniu na decyzje następcy Russella T. Daviesa, „The War Machines” przypomina, że siła serialu nigdy nie wynikała wyłącznie z wymiany twarzy Doktora. Regeneracja była genialnym mechanizmem, ale równie ważne okazało się sprowadzenie fantastyki na znajomy grunt. To wtedy Doktor Who odkrył, że najskuteczniejsze zagrożenia bywają te, które wyglądają, jakby mogły wydarzyć się tuż obok nas.