29 lat temu widzowie nie do końca zrozumieli tego filmu science fiction. Dziś uchodzi za dzieło wyprzedzające swoje czasy

W 1997 roku do kin trafiła produkcja, która miała wszelkie predyspozycje, aby stać się wielkim przebojem. Zamiast tego spotkała się z chłodnym przyjęciem, a część krytyków zarzucała jej nawet propagowanie faszyzmu. Po niemal trzech dekadach Żołnierze kosmosu są jednak postrzegani zupełnie inaczej, choć przesłanie filmu wciąż potrafi umknąć niektórym widzom.

Żołnierze kosmosu – minęło 29 lat od premiery kultowego filmu science fiction

Dokładnie 7 listopada 1997 roku swoją premierę mieli Żołnierze kosmosu w reżyserii Paula Verhoevena, twórcy takich produkcji jak RoboCop czy Pamięć absolutna. Ekranizacja powieści Roberta A. Heinleina przedstawiała futurystyczną wizję ludzkości prowadzącej bezwzględną wojnę z obcą rasą. Pomimo znanego reżysera, literackiego pierwowzoru oraz obsady złożonej z młodych aktorów film nie odniósł oczekiwanego sukcesu finansowego. Co więcej, jego polityczny wydźwięk wywołał niemałe kontrowersje.

Akcja Żołnierzy kosmosu rozgrywa się w XXIII wieku, kiedy Ziemią rządzi Zjednoczona Federacja Obywatelska. Johnny Rico wraz ze swoimi przyjaciółmi wstępuje do wojska, aby walczyć z Arachnidami, czyli przypominającymi gigantyczne owady przedstawicielami obcej cywilizacji. Początkowo wszystko wygląda jak klasyczna opowieść o bohaterskich żołnierzach broniących ludzkości przed bezwzględnym przeciwnikiem. W rzeczywistości Verhoeven wykorzystał tę historię do przedstawienia znacznie bardziej niepokojącego obrazu społeczeństwa.

Federacja, pomimo pozornej otwartości i technologicznego zaawansowania, opiera swoje funkcjonowanie na autorytarnych zasadach. Pełnia praw obywatelskich nie przysługuje wszystkim mieszkańcom, ponieważ należy na nią zasłużyć, między innymi poprzez służbę wojskową. Jednocześnie społeczeństwo przedstawiane jest jako niemal utopijne, pozbawione rasowych uprzedzeń, z nowoczesnymi szkołami, bezpiecznymi miastami oraz armią, w której kobiety i mężczyźni służą na równych zasadach.

Ten kontrast stanowi jeden z najważniejszych elementów satyry. Verhoeven celowo pokazuje atrakcyjną wizję rzeczywistości, aby ukryć przed widzem mechanizmy propagandy i militaryzmu. Pomagają w tym patetyczna muzyka, efektowne sceny walk oraz młodzi, atrakcyjni aktorzy, których bohaterowie przypominają postacie z klasycznych widowisk wojennych. Całość została skonstruowana w taki sposób, aby odbiorca niemal automatycznie opowiedział się po stronie Federacji.

Istotne pozostają również okoliczności konfliktu z Arachnidami. Wraz z rozwojem fabuły pojawiają się sugestie, że to działania ludzi doprowadziły do eskalacji wojny. Nawet zniszczenie Buenos Aires, które staje się bezpośrednim powodem rozpoczęcia wielkiej ofensywy, można interpretować jako wydarzenie wykorzystane przez władze do uzasadnienia wcześniejszych planów rozprawienia się z przeciwnikiem. Film nie przedstawia jednak wszystkich tych kwestii jako jednoznacznie rozstrzygniętych faktów.

Właśnie dlatego podczas premiery wielu odbiorców odczytało Żołnierzy kosmosu dosłownie, uznając produkcję za pochwałę militarnej potęgi i autorytarnych rządów. Tymczasem intencją reżysera było obnażenie mechanizmów, dzięki którym propaganda potrafi przekonać społeczeństwo do zaakceptowania przemocy i ograniczenia wolności.

Po latach zmienił się również sposób postrzegania głównego bohatera. Johnny Rico nie musi być już interpretowany jako wzorowy żołnierz, który dzięki poświęceniu osiąga swój cel. Można dostrzec w nim człowieka stopniowo pozbawianego indywidualności, którego wojenne doświadczenia zmieniają w kolejne narzędzie systemu, wykorzystywane także do zachęcania nowych rekrutów do służby.

Dzisiaj Żołnierze kosmosu cieszą się znacznie większym uznaniem niż w chwili premiery. Zmiany społeczne i polityczne, jakie zaszły w ciągu ostatnich 29 lat, sprawiły, że antyfaszystowskie przesłanie filmu stało się dla wielu odbiorców łatwiejsze do odczytania. Nie oznacza to jednak, że wszyscy dostrzegają ukrytą pod widowiskową akcją krytykę autorytaryzmu. Produkcja Verhoevena pozostaje więc nie tylko ważnym przedstawicielem kina science fiction, ale również przykładem tego, jak skutecznie film może wykorzystać język propagandy, aby ostrzec przed jej oddziaływaniem.